Wat is fotografiekunst?

Tegenwoordig heeft bijna iedereen een mobieltje waarmee foto’s gemaakt kunnen worden. Soms zijn deze nog scherper dan wanneer je ze met een camera maakt. Maar betekent dat dan dat iedereen een fotograaf is? En wanneer is een foto dan een kunstwerk? De vakantiefoto’s van afgelopen zomer zijn vaak geen foto’s die je terugvindt in een kunstgalerij. Wat een foto tot een kunstwerk maakt (of juist niet), de geschiedenis van de foto en wat fotografie voor de kunstwereld betekend heeft lees je hieronder.

Wat is fotografiekunst?

Functionele foto’s

In 1826 werd de eerste foto gemaakt. Je kunt je voorstellen dat die foto niet te vergelijken is met de foto’s van vandaag de dag: korrelig, wazig en zwart-wit. Toendertijd was deze uitvinding vooral technisch en werd fotografie gebruikt voor de wetenschap. Aan fotografie was in principe dus niks kunstzinnigs. Juist niet. Er werd bijvoorbeeld eindelijk antwoord gevonden op de vraag hoe een paard nu precies galoppeerd.

In die zin verving fotografie deels de schilderkunst. Schilders maakten in die tijd natuurlijk al schilderijen als kunst, maar ondersteunden ook de wetenschap. Ze maakten bijvoorbeeld schilderijen van het menselijk lichaam en schilderden en tekenden kaarten. Daarnaast werd de schilderkunst gebruikt om verhalen te vertellen. Heel lang geleden waren schilders cruciaal voor de Kerk. In de Middeleeuwen waren er namelijk veel mensen die niet konden lezen, maar wel het bijbelse verhaal wilden weten. Schilders konden hen uit de brand helpen door het verhaal af te beelden in plaats van op te schrijven.

Schilderkunst bloeit op

Schilderkunst bloeit op

Doordat schilders zich nu in principe niet meer bezig hoefden te houden met iets anders dan kunstwerken maken, kon de schilderkunst zich gaan ontwikkelen en realisme loslaten. Schilderijen hoefden niet meer realistisch te zijn, omdat fotografie dat toch al was. De kunst uit deze tijd noemen we het modernisme en omvat veel verschillende stromingen. Zo kon het impressionisme bijvoorbeeld opkomen, waar we Van Gogh van kennen. Het impressionisme is interessant omdat het zich afzet van, maar ook samenhangt met fotografie. Impressionistische schilderijen geven een, zoals de naam al aangeeft, impressie weer. De schilderijen zijn dus snel geschilderd, om zo een bepaald moment te kunnen vangen. De precieze details zijn hier niet belangrijk, maar veranderlijke dingen als de lichtinval wel. En zo werd ook de abstracte kunst geboren. In plaats van een vervormde werkelijkheid, lieten schilders de werkelijkheid helemaal los en gingen ze experimenteren met dromen weergeven, muziek uitbeelden of ze schilderden zelfs enkel een wit vierkant op een wit doek.

Fotografie als kunst

Fotografie bood dus nieuwe wegen voor de techniek, wetenschap en kunst. Maar hoe zit het dan met fotografie als kunstvorm? Zoals met alles wilden mensen op welke manieren fotografie gebruikt kon worden. Op dit punt was er een samenkomst van fotografie- en schilderkunst. Kunstromingen zoals impressionisme waren niet relevant voor fotografen, maar stromingen zoals het surrealisme dan weer wel. Een kunstenaar die grensverleggende surrealistische foto’s maakte was Man Ray. Met behulp van lichtinval en bepaalde nieuwe technieken kon hij het menselijk lichaam vervormd weergeven. Hierdoor vraagt de kijker zich af waar hij naar kijkt. Daarnaast werden alledaagse objecten en taferelen zodanig vastgelegd dat de kijker er op een nieuwe manier naar keek. Ook werd er veel gefilosofeerd over fotografie als kunst. Het riep dezelfde vragen op als bij het bekende werk Ceci n’est pas une pipe van Margritte: kijken we naar een voorwerp of een afbeelding van een voorwerp? En is fotografie echt kunst of is het enkel het vastleggen van wat we voor ons zien?

Deze discussie is vandaag de dag nog steeds niet ten einde. Aan de ene kant vindt men een foto niet meer dan een documentatie van datgene wat de fotograaf voor zich ziet. Daarbij is een foto minder waard dan een schilderij. Ten eerste kun je een foto maken met één druk op de knop en deze vervolgens afdrukken. Een schilderij vergt veel meer aandacht. Ieder detail moet met de hand worden aangebracht. Daarnaast heb je aan het einde van de rit één schilderij, maar je kunt een foto oneindig blijven afdrukken. En wat voor alles geldt, geldt ook in dit geval: hoe meer exemplaren er verkrijgbaar zijn, hoe minder waardevol een exemplaar wordt. Aan de andere kant is er een groep die vindt dat fotografie wel degelijk een kunstvorm is. Je kunt foto’s manipuleren nadat ze genomen zijn en je kunt mensen op een andere manier naar dingen laten kijken. Vandaag de dag krijgen kunstfotografen veel meer waardering dan ze vroeger kregen. En terecht. Ook al heb je een camera tot je beschikking, er is ook een goed oog en een kunstzinnig brein nodig om een foto tot een kunstwerk te maken.

Digitale fotografie

Digitale fotografie

Zoals je kon lezen is het al heel lang mogelijk om foto’s te bewerken, Man Ray deed dit namelijk al in de jaren ‘20, toen de fotografie nog niet eens zo heel lang bestond. Toen moest je de foto’s ook nog in een donkere kamer ontwikkelen. Tegenwoordig is het veel makkelijker om foto’s te maken en om ze te bewerken. Je maakt een foto met je telefoon, gooit er een filter overheen en voegt een smiley toe en klaar is je nieuwe profielfoto. Zo gaat het ook in de kunst. Sommige fotografen maken foto’s met een analoge camera en ontwikkelen de negatieven handmatig, maar sommigen drukken net zoals jij op een knopje op hun smartphone en doen alles digitaal. Dankzij alle technologische ontwikkelen is het niet alleen mogelijk om bestaande afbeeldingen te bewerken, je kunt ook van alles maken, weghalen en toevoegen. Wanneer je uit het niets een afbeelding creëert is het natuurlijk geen fotografie meer, maar digitale kunst. Maar de mogelijkheid om zoveel te kunnen bewerken biedt ook een nieuwe dimensie aan fotografiekunst. Ook hier kun je weer vragen stellen, want wanneer is iets digitale kunst en wanneer is het fotografie?

Nu je wat meer weet over de geschiedenis van de fotografie en de invloed van fotografie op schilderkunst en andersom kun je zelf de discussie aangaan over fotografie, kunst en alles wat ermee te maken heeft. Wat vind jij?